Peter van Uhm
Van Uhm werd 1955 geboren als bakkerszoon in Nijmegen. Peter van Uhm wordt als voormalig Commandant der Strijdkrachten wereldwijd geroemd om zijn leiderschapskwaliteiten. In 1972 startte hij zijn opleiding aan de Koninklijke Militaire Academie te Breda. Hij werd uitgezonden naar Libanon en Sarajevo. Op 17 april 2008 werd hij Commandant der Strijdkrachten (CDS): : de hoogste militair van Nederland en belangrijkste militair adviseur van de minister. 1 dag later, op 18 april kwam zijn zoon eerste luitenant Dennis van Uhm op 23-jarige leeftijd, samen met de 22-jarige soldaat der eerste klasse Mark Schouwink, in Uruzgan om het leven door een aanslag met een bermbom. Op 28 juni 2012 droeg Van Uhm, na 40 dienstjaren, het bevel over de strijdkrachten over. Hij bleef na zijn pensioen actief en schreef o.a. 2 boeken: ‘Ik koos het wapen’ en ‘Notities van een generaal’’, maakte hij een podcast serie ‘’Veldheren’’ met bijbehorende theatertour. Daarnaast is hij ambassadeur van Hulphond Nederland.
Tip 1: Geen keuze maken is ook een keuze
Het is vaak makkelijker niets te doen dan iets te doen. Maar je draagt ook verantwoordelijkheid voor uitkomsten door bewust niets te doen.
Uit het interview met Peter
''In deze tijd hebben mensen ontzettend veel keuzes en ik benijd jongeren daar niet voor. Mijn wereld toen ik opgroeide was de wijk, voor jongeren nu is dat de hele wereld. Veel mensen vinden het dan door de overvloed aan input ook moeilijk om beslissingen te maken. Een tip voor die mensen; Luister naar je innerlijke stem.
Als militair neem je regelmatig een besluit op basis van die stem, je intuïtie. Ik kan je meerdere voorbeelden geven van militairen die voelden dat er iets niet in orde was en zich nog net in veiligheid konden stellen. Wat er dan precies gebeurde, dat kun je vaak niet uitleggen. Maar ik geloof dat je al je ervaringen als een soort ´rugzak´ meeneemt en onbewust hiervan gebruik maakt. Dat onbewuste gevoel kan je ook gebruiken als vertrekpunt voor bewuste beslissingen. Maar onbewust of bewust, bedenk wel; geen beslissing maken, is ook een beslissing.
Stel je voor dat je als militair bij een grenspost staat en er achter liggen je collega´s te slapen. Er komt een auto hard aangereden midden in de nacht recht op je grenspost af. Wat doe je? Schiet je? Gooi je een spijkermat? Wacht je af en doe je niets? Als je niets doet, rijd hij misschien in op je collega´s. Niets doen is heel duidelijk ook een keuze. Dat geldt voor alle beslissingen die je maakt in je leven. ''
De Omelet Paradox
Stel je voor: je zit in een restaurant en krijgt een menukaart met tientallen opties. Je bladert heen en weer, weegt de mogelijkheden af en uiteindelijk speel je op safe—je bestelt een simpele omelet. Dit fenomeen, bekend als de Omelet Paradox, laat zien hoe een overvloed aan keuzes ons kan verlammen.
Hoewel dit bij een restaurantbezoek onschuldig lijkt, speelt hetzelfde mechanisme een rol bij grotere beslissingen, zoals carrièrekeuzes, investeringen of zelfs relaties. Uit onderzoek blijkt dat te veel keuze leidt tot keuzestress en verlamming, waardoor we óf voor de veiligste optie gaan, óf helemaal geen beslissing nemen. Dit kan leiden tot spijt en gemiste kansen.
Psychologen verklaren dit effect aan de hand van de keuze-overbelastingstheorie. Ons brein kan een beperkte hoeveelheid informatie verwerken, en naarmate het aantal opties toeneemt, wordt het moeilijker om een rationele beslissing te nemen. Dit leidt niet alleen tot twijfel, maar ook tot een grotere kans op ontevredenheid—zelfs als we objectief gezien een prima keuze maken.
Hoe kunnen we dit voorkomen? Onderzoek toont aan dat mensen gelukkiger en zelfverzekerder zijn als ze hun keuzemogelijkheden beperken. Dit betekent niet dat we minder ambitieus moeten zijn, maar dat we ons moeten richten op wat écht belangrijk is. Door bewust opties te filteren, te vertrouwen op onze intuïtie en te accepteren dat een goede keuze vaak voldoende is, verminderen we keuzestress en maken we weloverwogen beslissingen.
De Omelet Paradox herinnert je eraan dat meer keuze niet altijd beter is. Soms is het nemen van een snelle, doordachte beslissing de beste manier om vooruit te komen, zonder verstrikt te raken in eindeloze afwegingen.
Tip 2: Les 2: Zoek, ontdek en ontwikkel je moreel kompas
Elke beslissing kan getoetst worden tegen je moreel kompas. Je fundamentele waarden zijn aangeboren of vroeg aangeleerd, maar dat is nooit een excuus om ze niet kritisch te bekijken of om nieuwe waarden aan te leren.
Uit het interview met Peter
Het belang van een moreel kompas
''Nog steeds, als ik iets zie wat niet in orde is, zal ik er wat van zeggen. Het voorbeeld van het voetballen is geen uitzondering, en is iets wat nooit veranderd is: Ik zal altijd eerlijk en duidelijk zijn. Dat zijn 2 woorden die je mij vaak zal horen zeggen als het gaat om leiderschap. Maar naast eerlijk en duidelijk zijn, is nog belangrijker dat je weet wat jouw morele kompas is, wat jouw normen en waarden zijn. Hitler en Stalin waren ook sterke leiders, maar gebruikten hun leiderschapskwaliteiten voor slechte dingen. Een van mijn eerste voorbeelden was Churchill, ik leerde later wel dat het een enorme hork van een vent was, maar hij was een fantastisch strateeg en zijn mensen geloofden in hem. Dat kwam onder andere door zijn heldere morele overtuiging van wat er nodig was. Als jouw kompas goed staat, dan kun je veel goede beslissingen maken, ongeacht met welke middelen je dat doet. En de een doet dit met een pen of penseel, ik deed dit met het wapen.
Het kompas afstellen
Als je nog niet weet wat je morele kompas is, is het nooit te laat om dit te ontdekken. Ik heb in het begin van mijn carrière bijvoorbeeld sommige mensen niet juist behandeld, want ik kon erg arrogant en opvliegend zijn. Dat zie ik terugkijkend heel duidelijk. Belangrijk is: sta open voor anderen. Als je echt luistert, kun je veel van mensen leren. En fouten maken mag, maar niet van je fouten leren niet. Ik heb uiteindelijk geleerd van iedereen die ik tegenkwam en ik heb het geluk gehad veel mensen tegen te komen die in mij wilden investeren. Omgedraaid geldt het natuurlijk ook: Besef je dat mensen soms naar jou komen om te luisteren en leren. Laat ze dan ook van jouw fouten leren. ''
De eerste stap
De eerste stap om je moreel kompas te zoeken en te ontwikkelen is zelfreflectie. Dit houdt in dat je bewust de tijd neemt om na te denken over je eigen waarden, overtuigingen, en wat voor jou echt belangrijk is in het leven. Zelfreflectie helpt je om inzicht te krijgen in wat je als goed en kwaad beschouwt en waarom je bepaalde normen hanteert.
Tijdens deze zelfreflectie kun je vragen stellen zoals:
Wat vind ik belangrijk in het leven?
Wat voor persoon wil ik zijn?
Welke waarden wil ik dat mijn beslissingen en gedrag weerspiegelen?
Door deze vragen te beantwoorden, begin je een fundament te leggen voor je moreel kompas, dat je vervolgens kunt verfijnen en versterken door middel van ervaring, onderwijs, en gesprekken met anderen.
Een voorbeeld van iemand met een duidelijk moreel kompas is bijvoorbeeld Nelson Mandela. Mandela was een symbool van vergeving en verzoening. Ondanks 27 jaar gevangenschap, bleef hij vasthouden aan zijn geloof in gelijkheid en mensenrechten. Na zijn vrijlating werkte hij aan de afschaffing van apartheid en de opbouw van een vreedzame, inclusieve samenleving in Zuid-Afrika.
Een hulpmiddel die je kan gebruiken om een start te maken met het in kaart brengen van jouw waarden zijn de bv de Schwartz Waardenkaarten en hoe deze waarden je gedrag en beslissingen beïnvloeden. Ze zijn gebaseerd op de theorie van Shalom Schwartz, die universele waarden categoriseert. Door de kaarten te sorteren op belangrijkheid, krijg je inzicht in welke waarden voor jou het meest essentieel zijn. Succes!
Tip 3: Verantwoordelijkheid is niet hetzelfde als schuld.
Verantwoordelijkheid draag je altijd. Schuld niet. Wees alert op onterecht piekeren, boete doen en schuldgevoel. Kijk in de spiegel niet alleen om je fouten te analyseren maar ook om te zien of je niet te hard bent voor jezelf.
Uit het interview met Peter
Over schuld
''Voor mij er is een verschil tussen schuld en verantwoordelijkheid. Vaak voelt dit voor mensen hetzelfde, maar ik vind het erg belangrijk dat het verschil duidelijk gemaakt wordt. Zo was er tijdens een missie in Afghanistan een piloot die opdracht kreeg luchtondersteuning te geven. In een woning zaten talibanstrijders. Hij gooide een bom op de woning en hoorde later dat er naast Talibanstrijders ook burgers in de woning waren geweest en waren omgekomen. Hij zat daar vreselijk mee en vertelde mij dat hij zich erg schuldig voelde. Ik heb hem toen tegen hem gezegd dat ik dit begreep, maar dat het niet zijn schuld was. Hij was verantwoordelijk voor zijn werk, maar de taliban was verantwoordelijk voor de dood van deze burgers. Dat is het verschil, en dat moet je je blijven realiseren. Schuld impliceert dat de uitkomst de bedoeling was, of dat er niet over consequenties zijn nagedacht. Er was hier gehandeld op basis van de beste beschikbare informatie.''
The Good place
Verantwoordelijkheid zonder schuld: Wat ‘The Good Place’ ons kan leren over morele keuzes.
Stel je voor: je sterft, opent je ogen en hoort de woorden “Welcome! You’re in The Good Place.” Klinkt geweldig, toch? Maar wat als je daar per ongeluk bent beland? Dat overkomt Eleanor Shellstrop in de serie The Good Place (te zien op Netflix). Haar leven op aarde was… nou ja, niet bepaald moreel hoogstaand. Toch wordt ze aangezien voor een heilige en moet ze nu een keuze maken: de schijn ophouden of haar verantwoordelijkheid nemen?
Waarom past The Good Place zo goed bij de tip van Peter van Uhm? Omdat deze serie perfect laat zien hoe schuld en verantwoordelijkheid niet hetzelfde zijn.
Wanneer ben je schuldig? Wanneer ben je verantwoordelijk?
Peter van Uhm gaf het voorbeeld van een piloot die tijdens een missie een bom afwierp en later ontdekte dat er ook burgers waren omgekomen. De piloot voelde zich diep schuldig. Van Uhm legde hem echter uit: "Je handelde met de beste informatie die je had. De taliban is verantwoordelijk voor deze tragische uitkomst, niet jij."
Dit raakt aan de kern van The Good Place. De serie stelt steeds de vraag:
✔️ Kun je iets goed doen voor de verkeerde redenen?
✔️ Is iemand verantwoordelijk voor een slechte situatie, ook als hij het niet expres deed?
✔️ Kun je een beter mens worden, zelfs als je fouten hebt gemaakt?
Eleanor probeert haar nieuwe paradijselijke leventje te redden, maar beseft langzaam dat ze verantwoordelijkheid moet nemen voor haar daden—ook al kan ze haar verleden niet veranderen.